مهمترین تب های خونریزی دهنده ویروسی

  • تب زرد  Yellow Fever
  • تب خونریزی دهنده دنگ Dengue Haemorrhagic  Fever
  • تب دره ریفت  Rift Valley Fever
  • تب خونریزی دهنده ابولا  Ebola Haemorrhagic Fever

تب خونریزی‌دهنده کریمه کنگو

Crimean Congo Haemorrhagic Fever

 (CCHF)  یک بیماری حاد تب‌دار و خونریزی دهنده است که از طریق گزش کنه یا تماس با خون یا ترشحات یا لاشه دام و انسان آلوده منتقل می‌شود و در آسیا، آفریقا و اروپا وجود دارد. مرگ و میر بالایی دارد و همه گیری هایی داخل بیمارستان آن نیز شایع است.

بیماری توسط جرجانی پزشک و دانشمند معروف ایرانی در کتاب گنجینه خوارزمشاه (سال1110میلادی) به عنوان اولین سند مکتوب زبان فارسی نوشته شده به تفصیل توصیف شده است . در این کتاب شرح یک بیماری خونریزی دهنده در تاجیکستان فعلی آمده است، علایم بیماری شامل خون در ادرار، خونریزی از مقعد، استفراغ خونی، خلط خونی، خونریزی در حفره شکم و خونریزی از لثه ها بوده است و ذکر شده که بندپای کوچکی احتمالا شپش یا کنه ناقل بیماری می باشد که به طور طبیعی انگل پرندگان است.

  • اولین مورد توصیف بیماری در منطقه کریمه در سال 1942 یعنی دو سال قبل از اپیدیمی کریمه رخ داده است. در سال ۱۹۴۴ درشبه جزیزه کریمه اوکراین خلال جنگ جهانی شرح داده شد و نام تب خونریزی دهنده برای آن اعلام گردید و باعث مرگ بیش از 200 نفر از روستاییان و سربازان شد.

بیماری و خصوصیات بالینی و نحوه ابتلا افراد، برای نخستین بار توسط شوماکوف روسی تشریح گردید. در سال 1946 هفت موردی که پنج مورد ان از طریق انتقال در بیمارستان بوده است در ترکمنستان گزارش شده است.

  •  در سال ۱۹۶۹ معلوم شد پاتوژن ایجاد کننده تب خونریزی دهنده کریمه کنگو(زییر) مشابه همان بیماری است، که در سال ۱۹۵۶ در کنگو مشاهده گردیده است از این رو ارتباط این دو مکان و بیماری باعث اسم فعلی شد. CCHF در انسان بیماری شدیدی همراه با مرگ و میر حدود ۳۰ ٪ ایجاد می‌کند و شیوع بیمارستانی آن نیز بسیار بالا می‌باشد.

برای اولین بار شوماکوف و همکارانش در سال 1970 حضور CCHF در ایران را ثابت کرده و آنتی بادی CCHF را در سرم 45 گوسفند که از تهران به مسکو فرستاده شد بود شناسایی کرد.

سعیدی و همکارانش در سال 1975 ، آنتی بادی بر علیه ویروس CCHF را در 48 نفر از 351 نفر در مناطق دریای خزر و آذربایجان شرقی جدا کرد.

    از سال 1999 (1378) موارد محتمل و واقعی در ایران گزارش گردید.

    عامل بیماری:

    عامل بیماری CCHF ویروسی از گروه آربوویروس Arboviruses خانواده بونیاویریده Bunyaviridae جنس نایروویروس Nairovirus که تحت عنوان ویروسهای بندپابُرد (arthropod-borne virus) می‌باشد. شایع‌ترین ناقل‌ها کنه‌ای به نام هیالوما (Hyalomma Marginatum) می‌باشد.

    هیالوما مارژیناتوم (نام علمی: Hyalomma marginatum) نام یک گونه از راسته کنه است. آربوویروس‌ها اصطلاحی است که برای نامیدن گروهی از ویروس‌ها که توسط بندپایان منتقل می‌شوند استفاده می‌شود. آربوویروس سرنام واژهٔ انگلیسی ARthropod-BOrne viruses به معنی «ویروس‌های بندپابُرده» است. بیشتر این ویروس‌ها کروی‌شکل هستند و تعداد کمی نیز میله‌مانندند. اکثر آربوویروس‌ها دارای ژنوم آران‌ای (RNA) هستند و تنها مورد استثنا، ویروس تب خوکی آفریقایی است که دی‌ان‌ای دارد.

    آربو ویروس‌ها به سه دسته تقسیم می‌شوند:

    1. توگاویریده
    2. فلاوی ویریده مثل: تب دانگ، تب زرد و انسفالیت ژاپن
    3. بونیا ویریده

    (Enveloped Virion 85-100 nm – Single Strand – negative Sense RNA)

    مقاومت ویروس در برابر حرارت کم است و در دمای ۵۶˚C به مدت ۳۰دقیقه از بین می‌رود؛ بنابراین پختن گوشت و یا پاستوریزه کردن شیر باعث از بین رفتن ویروس می‌شود، ضمناً ویروس می‌تواند در خون به مدت ۱۰ روز در دمای ۴۰˚C مقاومت کند.

    ویروس در محیط اسیدی مثلاً اسید استیک 2% (و یا محیط اسیدی ایجادشده پس از جمود نعشی) از بین می‌رود و همچنین در برابر هیپوکلریت سدیم 1% (Hypochloritee) و محلول 2% Glutaraldehyde و یا ضدعفونی کننده‌های فنولیک 5 تا 3% Phenolic ، حساس است.

    صابون و مایعات یا مواد شستشو دهنده با اینکه ویروس از بین نمی‌برند ولی تا حدی ویروس را غیرفعال می‌کنند.

    اسیدوزی که پس از چند ساعت از ذبح دام در جسد حیوان پیدا می‌شود موجب از بین رفتن ویروس می‌شود.

    در کشتارگاه‌های صنعتی لاشه دام به مدت ۲۴ ساعت در فضای ۴˚C نگهداری می‌شود تا ویروس از بین برود. فریز کردن گوشت در منزل در دمای منفی ۱ تا منفی ۴˚C نیز ویروس را از بین می‌برد.

    همه‌گیرشناسی (اپیدمیولوژی) :

    ویروس CCHF به وسیله کنه هیالوما Hyalomma منتقل می‌شود ولی به وسیله گونه هایAmblyomma ، Dermacenter Haemophysalis و Rhipicephalus ،Boophilus و Ixodes  نیز منتقل میگردد.

    مخزن ویروس در طبیعت اصولاً کنه‌ها می‌باشد مهمترین راه آلودگی کنه، خونخواری کنه Hyalomma نابالغ از مهره داران کوچک می باشد یک بار آلودگی موجب می شود کنه در تمام طول مراحل تکامل آلوده باقی بماند و کنه بالغ ممکن است عفونت را به مهره داران بزرگ مثل دام ها منتقل کند.

    ویروس یا آنتی بادی آن ،در کنه Hyalomma در مناظق وسیع دنیا پیدا شده است و عفونت در انسان پس از گزش کنه الوده یا له کردن آن روی پوست نیز ایجاد میشود.

    • گاو، گوسفند، بز و خرگوش جوجه تیغی نیز به عنوان مخزن مطرح می‌باشند. این ویروس از طریق تماس مستقیم با خون یا ترشحات بیمار، لاشه حیوان آلوده(انتقال به قصابها و سلاخها) سبب ایجاد همه‌گیری‌های ناگهانی می‌گردد.
    • این بیماری بیشتر در مناطق صحرایی آفریقا، اروپای شرقی، خاورمیانه عراق، هند، افغانستان، پاکستان، ایران و غرب چین مشاهده می‌گردد.
    • شیوع بالایی از بیماری در بین پرسنل نظامی، کارکنان بیمارستان‌ها، کشاورزان و اشخاصی که با دام سروکار دارند مشاهده  می‌گردد.
    • بیماری در فصول گرم سال از اواخر فروردین تا اواخر شهریور(زمان رشد و تکثیر کنه‌ها) شیوع پیدا می‌کند.
    • مواردی در بین اعضای خانواده بیمار و پرسنل پزشکی بعد از آلودگی با خون یا ترشحات بیمار رخ داده است.
    • پرندگان به بیماری مقاومند (غیر از شترمرغ) با این حال می‌توانند با پخش کنه‌های آلوده باعث ایجاد اپیدمی گردند.

    بروز این بیماری در حیوانات بدون علامت می‌باشد. بیماری در حیوانات اهلی هیچگونه علایم مشخصی ندار و خطر انتقال بیماری در انسان در طی ذبح حیوانات آلوده و یا یک دوره کوتاه پس از ذبح حیوان آلوده وجود دارد.

    تماس با خون و بافت بیماران بخصوص در مرحله خونریزی یا انجام هر گونه اعمالی که منجر به تماس با خون، بزاق، ادرار، مدفوع و استفراغ آنها گردد باعث انتقال بیماری میشود. بیمار طی مدتی که در بیمارستان بستری است به شدت آلوده کننده است، عفونت های بیمارستانی بعد از آلودگی با خون و یا ترشحات بیماران شایع میباشد.

    چرخه انتقال ویروس :

    چرخه CCHF

    علائم بالینی چهار مرحله دارد:

    دوره کمون:

    بستگی به راه  ورود ویروس دارد.

    • پس از گزش کنه، دوره کمون معمولاً یک تا سه روز است و حداکثر به ۹ روز می‌رسد.
    • به دنبال تماس با بافت‌ها یا خون‌آلوده معمولاً دوره کمون پنج تا شش روز است و حداکثر زمان ثابت شده ۱۳ روز بوده است.

    قبل از خونریزی:

    • شروع علائم ناگهانی حدود ۱تا۷ روز طول می‌کشد (متوسط ۳ روز)، بیمار دچار سردرد شدید، تبولرز، درد عضلانی (بخصوص در پشت  و پاها)، گیجی، درد و سفتی گردن، درد چشم، ترس از نور (حساسیت به نور) می‌گردد.
    • ممکن است حالت تهوع، استفراغ بدون ارتباط با غذاخوردن و گلودرد و احتقان ملتحمه در اوایل بیماری وجود داشته باشد که گاهی با اسهال و درد شکم و کاهش اشتها همراه می‌شود.
    • تب معمولاً بین ۳ تا ۱۶ روز طول می‌کشد.
    • تورم و قرمزی صورت، گردن و قفسه سینه، پرخونی خفیف حلق و ضایعات نقطه‌ای در کام نرم و سخت شایع هستند.
    • تغییرات قلبی عروقی شامل کاهش ضربان قلب و کاهش فشارخون مشاهده می‌شود.
    • لکوپنی، ترمبوسیتوپنی (کاهش پلاکت به کمتر از ۱۵۰٫۰۰۰ در میلی‌متر مکعب) و بخصوص ترمبوسیتوپنی شدید نیز در این مرحله معمولاً مشاهده می‌گردد.

    مرحله خونریزی‌دهنده:

    مرحله کوتاهی است که به سرعت ایجاد می‌شود و معمولاً در روز ۳ تا ۵ بیماری شروع می‌شود و ۱ تا ۱۰  روز (بطور متوسط ۴ روز) طول می‌کشد.

    • خونریزی در مخاط‌ها و پتشی (خون ریزی زیرجلدی که قطری در حدود ۱-۲۲ میلی‌متر دارد) در پوست بخصوص در قسمت بالای بدن و در طول خط زیربغلی و زیر پستان در خانم‌ها دیده می‌شود و در محل‌های تزریق و تحت فشار (محل بستن تورنیکه و غیره) ممکن است ایجاد شود.
    • بدنبال پتشی ممکن است هماتوم (تجمع خون یا خون مردگی) در همان محل‌ها و سایر پدیده‌های خونریزی‌دهنده مثل ملنا (مدفوع قیری شکل ناشی از خون ریزی دستگاه گوارش)، هماتوری (وجود  خون در ادرار) و خونریزی از بینی، لثه و خونریزی از رحم ایجاد شود و گاهی خلط خونی، خونریزی در ملتحمه و گوش‌ها نیز دیده می‌شود.
    • برخی موارد خونریزی از بینی، استفراغ خونی، ملنا و خونریزی رحم آن قدر شدید است که بیمار نیاز به تزریق خون دارد.
    • در برخی از بیماران فقط پتشی ظاهر می‌شود (حدود ۱۵٪).
    • مشکل‌های دستگاه تنفسی به دلیل پنومونی خونریزی‌دهنده در حدود ۱۰٪ بیماران ایجاد می‌شود.
    • به دلیل درگیری سیستم رتیکولوآندوتلیال با ویروس، ابتلاء وسیع سلول‌های کبدی شایع است که موجب هپاتیت ایکتریک می‌گردد. کبدو طحال در یک سوم بیماران بزرگ می‌شود (معمولاً بین روزهای ۶ تا ۱۴ بیماری). آزمایش‌های اعمال کبدی (تست‌های کبدی) غیرطبیعی هستند، به خصوص aspartate aminotransferase) AST) و اغلب در مرحله پایانی بیماری سطح بیلی روبین سرم بالا می‌رود.
    • بیمارانی که سرنوشت شان به مرگ منتهی می‌شود معمولاً علائم آن‌ها بطور سریع حتی در روزهای اول بیماری تغییر می‌کند و هم چنین لکوسیتوز (افزایش تعداد گلبول‌های سفید به بالاتر از ۹۰,۰۰۰ در میلی‌متر مکعب) بیشتر از لکوپنی وجود دارد.
    • ترمبوسیتوپنی در مراحل اولیه بیماری نشان‌دهنده پیش آگهی بدی می‌باشد.
    • مرگ به دلیل از دست‌دادن خون، خونریزی مغزی، کمبود مایعات به دلیل اسهال، یا ادم ریوی (تجمع غیرطبیعی آب و مایعات میان بافتی زیر پوست و حفره‌های بدن) ممکن است ایجاد شود.

    در اتوپسی (کالبد گشایی، معاینه و  بررسی بدن مرده از طریق برش و آزمایش) بیماران فوت‌شده، معمولاً خونریزی به شدت‌های مختلف در همه اعضا و بافت‌ها و داخل معده و روده‌ها دیده می‌شود.

    دوره نقاهت :

    • بیماران از روز دهم وقتی ضایعه‌های پوستی کم‌رنگ می‌شود، به تدریج بهبودی پیدا می‌کنند.
    • اغلب بیماران در هفته‌های سوم تا ششم بعد از شروع بیماری وقتی شاخص‌های خونی و آزمایش ادرار طبیعی شده از بیمارستان مرخص می‌شوند. مشخصه دوره نقاهت طولانی بودن آن به همراه ضعف Asthenia می‌باشد که ممکن است برای یک ماه یا بیشتر باقی بماند.
    • گاهی موها کامل می‌ریزد (که پس از ۴تا۵ ماه ترمیم می‌شود) بهبودی معمولاً بدون عارضه است، اگرچه التهاب رشته‌های عصبی (neuritis) یک یا چند عصب ممکن است برای چندین ماه باقی بماند.

    مرگ بیمار ناشی از شوک، کم خونی،خونریزی شدید ریوی، عفونت منتشره و اختلال انعقادی داخل عروقی، پیش رونده‌ است.

    تشخیص بیماری

    تشخیص بیماری با شروع علایم حاد بیماری با همراه سابقه مسافرت به مناطق روستایی یا تماس با دام یا گزش کنه مطرح میگردد. جهت سهولت تشخیص تب خونریزی دهنده کریمه کنگو از جدول معیارهای تشخیص بالینی تب خونریزی دهنده کریمه کنگو که توسط Swanepoel تنظیم گردیده است، استفاده میشود .

    این جدول بر ساس یافته های اپیدمیولوژیک، علایم بالینی و یافته های آزمایشگاهی تدوین شده است . چنانچه جمع امتیازات کسب شده از این جدول 12 یا بیشتر گردد، به حتمال قوی بیمار مبتلا به تب خونریزی دهنده کریمه کنگو میباشد و بایستی تحت درمان قرار گیرد.

    جدول معیارهای تشخیص بالینی تب خونریزی دهنده کریمه کنگو

    (R Swanepoel , JH Mynhardt Harvey - 1987)


    1) سابقه تماس با عفونت (یکی از موارد)

    کمتر از یک هفته بیشتر از یک هفته

    گزش کنه یا له کردن با دست بدون پوشش

    ( بدون دستکش یا حافظ)

    3

    2*

    یــا
    تماس مستقیم با خون تازه یا سایر بافتهای دامها یا حیوانات بیمار

    3*

    2**

    یــا

    تماس مستقیم با خون ، ترشحات با مواد دفعی بیمار تایید شده یا محتمل CCHF

    (شامل ورود سوزن آلوده به بدن)

    3

    2

    یــا
    اقامت یا مسافرت در یک منطقه روستایی که احتمال تماس با دامها یا کنه وجود داشته، اما بروز یک تماس خاص تصادفی را نمیتوان مشخص نمود

    2

    1

    2) نشانه ها و علایم

    شروع ناگهانی 1    
    تب بیشتر از 38˚C حداقل برای یک بار  1    
    سردرد شدید 1    
    درد عضلانی 1    
    حالت تهوع با یا بدون استفراغ 1    
    تمایل به خونریزی، راش پتشی، اکیموز، خونریزی از بینی، استفراغ خونی، هماتوری، با ملنا  3      

    3) یافته های آزمایشگاهی در طی 5 روز اول بیماری

    لکوپنی کمتر از 3,000 در میلی متر مکعب یا لکوسیتوز بیشتر از 9,000 در میلی متر مکعب 1

    ترمبوسیتوپنی (پلاکت کمتر از 150,000 در میلی متر مکعب)

                        (پلاکت کمتر از 100,000 در میلی متر مکعب)

    1

    2

    یاکاهش 50% گلبولهای سفید یا پلاکت ها در طی سه روز 1
    PT غیر طبیعی 1
    PTT غیر طبیعی 1
    افزایش ترانس آمینازها  -
    اسپارتات آمینوترانس فراز (AST) بیشتر از 100 واحد در لیتر

    1

    آلانین آمینوترانس فراز (ALT) بیشتر از 100 واحد در لیتر

    1

    *  سیاه زخم و تب دره ریفت را باید رد کرد.

    ** تب مالت، تب کیو و سیاه زخم را باید رد کرد.

    روش تشخیص

    • در هفته اول بیماری و در مرحله تب می‌توان با نمونه گیری از خون ویروس را جدا کرد همچنین می‌توان ویروس را از نمونه‌های بافتی مثل بافت کبد، طحال، کلیه،غدد لنفاوی جدا کرد.
    • ویروس را می‌توان در کشت سلولی تهیه شده از بافت کلیه میمون کشت داد و یا توسط آزمایش PCR (Polymerase Chain reactionn) اثر ویروس را در نسخه برداری معکوس Reverse Transcriptase مشاهده کرد.
    • به وسیله آزمایشهای سرمی نیز می‌توان به جستجوی آنتی بادی پرداخت از جمله می‌توان از آزمایشهایی نظیر ELISA, IFA Immunofluerescense Antibody، خنثی سازی، Neutralizing ab، CFT Compliment fixation test  ثبوت عناصر مکمل استفاده کرد.
    • معمولاً پس از شش روز IgM قابل اندازه‌گیری است و تا چهار ماه در خون باقی می‌ماند ولی IgG را تا پنج سال می‌توان در خون بررسی کرد اما در حالتهای فوق حاد و مرگ آور در ابتدای بیماری معمولاً هیچگونه آنتی بادی در خون (قبل از شش روز) قابل اندازه‌گیری نیست بنابراین تشخیص بر پایه جداسازی ویروس از خون و بافتها به روش کشت سلولی و یا تشخیص آنتی ژنویروس به روشهای IFA, EIA و PCR (واکنش زنجیره‌ای پلیمراز) است.
    • همچنین با اندازه‌گیری SGOT و SGPT می‌توان به عفونت ویروس در کبد Viral Hepatitis پی برد معمولاً در مبتلایان SGOT بالاتر از SGPT است.

    روش های تشخیص آزمایشگاهی 

        1. روش مولکولی : از طریق شناسایی ژن ویروس مربوطه
        2. روش مختلف سرولوژیک منجمله روش ELISA جهت تشخیص آنتی بادیهای IgM و IgG علیه ویروس مربوطه و یا آنتی ژن
        3. روش جداسازی ویروس (ایزولاسیون ویروسی)

    درمان

    بلافاصله پس از تشخیص مورد محتمل مبتلا به تب خونریزی دهنده کریمه کنگو اقدامات درمانی بایستی صورت کیرد.

    • درمان حمایتی

    شامل:

    • اصلاح آب و الکترولیتها و درمان (DIC (Disseminated Intravascul Congulation می باشد.
    • علایم حیاتی و هماتوکریت بیمار باید کنترل شود و در صورت افت شدید هموگلوبین نسبت به تزریق خون اقدام شود و ضمنا در موارد ترمبوسیتوپنی شدید و نشانه های خونریزی فعال تجویز پلاکت کاربرد دارد.
    • استفاده از تب برها و ضد استفراغ ممکن است موثر باشد.
    • از تجویز اسپرین خودداری گردد زیرا موجب تشدید خونریزی میشود.
    • در صورت تجویز زیاد خون، تزریق کلسیم میتواند در تصحیح اختلالات انعقادی و بهبود انقباضات و هدایت و نظم ضربان قلبی موثر باشد.

    در موارد شوک به دلیل خونریزی، تصحیح مشکلات گردش خون با جایگزینی خون یا مایعات مناسب موجب تصحیح اسیدوز می شود.

    در موارد احیا بیماران resuscitation با خونریزی شدید ممکن است یون کلسیم سرم کاهش یابد کمتر از 1/7 میلی اکی والان در لیتر تزریق کلسیم در تصحیح اختلالات انعقادی و انقباضات قلبی و تنظیم سیستم هدایتی قلب موثر میباشد.

    اگر چه به کار بردن بیش از حد آن ممکن است موجب مسمومیت سلولی شود با توجه به این که بررسی یون کلسیم سرم ممکن است در دسترس نباشد از طریق بالینی طولانی شدن فاصله QT در ECG، در دسترس ترین شاخص جهت بررسی کاهش کلسیم است.

    اگر علی رغم طبیعی بودن PTT/PT و BT ،خونریزی شدیدی وجود داشته باشد باید خون تازه تزریق شود .

    در بیمارانی که به درمان حمایتی conventional جواب نمی دهند و در آنهایی که ممکن است مشکلات قلبی، عصبی یا شوک سپتیک در ایجاد علایم بیماری نقش داشته باشد، داروهای vasopressors باید در نظر گرفنه شود.

    استامینوفن برای کنترل تب، سردرد و درد عضلانی به کار میرود، مقدار توصیه شده 650 میلی گرم (10 تا 15 میلی به ازای هر کیلوگرم وزن بدن، حداکثر 650 میلی گرم در هر دوز) هر 4 تا 6 ساعت میباشد . در نارسایی کلیه یا بیماران کهنسال، کاهش مقدار استامینوفن لازم نیست.

    مهمترین عارضه استامینوفن توکسیسیته کبدی، کاهش پلاکت ها، به ندرت آنمی همولتیک و در صورت استفاده طولانی مدت adverse reaction میباشد و در بیماران با کاهش G6PD با احتیاط به کار میرود.

    • درمان ضد ویروسی

    ریباویرین داروی ضد ویروسی است که در درمان موارد مبتلا به CCHF اثرات قابل توجهی داشته است.

    مکانیسم اثر ضد ویروسی ریباویرین کاملا شناخته شده نیست ولی موجب تغییر زنجیره نوکلیوتیدی سلولی و ممانعت از ساخته شدن mRNA ویروسی میگردد. نوع خوراکی و تزریقی داخل وریدی آن موثر است. طول مدت درمان با ریباویرین 10 روز است.

    تجویز داروی ربیاویرین در شش روز اول پس از شروع علایم بالینی با میزان بهبودی بالاتری همراه  است.

    پژوهش‌ها نشان می‌دهد که تزریق استروئیدها بخصوص متیل پردنیزولون در دوز بالا میزان پلاکت خون را افزایش و نیاز بیمار را به فراورده‌های خونی کاهش می‌دهد و بر تب بیمار نیز تأثیر دارد.

    • واکسن

    از سال ۱۹۷۰ میلادی تلاش‌هایی برای دستیابی به واکسن این بیماری انجام شده است که اکثر آنها بی‌نتیجه بوده‌اند، تنها واکسن موجود که گمان می‌رود کارامد باشد در بلغارستان مورد استفاده قرار می‌گیرد. در سال ۲۰۱۱ تیمی از محققان کشور ترکیه به واکسنی غیر رسمی دست‌یافتند که در آزمایش‌های اولیه ۸۰% مصونیت ایجاد کرده که در حال طی مراحل آزمایش سازمان غذا و دارو آمریکا برای تأیید است.

    پیشگیـری

    اساس پیشگیری مبتنی بر سه رکن عمده شامل 1بیماریابی و درمان به موقع مبتلایان، 2افزایش آگاهی عموم مردم (در زمینه راههای انتشار و پیشگیری بیماری) و همچنین 3هماهنگی بین بخشی با ارگانهای ذیربط جهت مبارزه با بیماری است.
    • به اختصار می توان روش کنترل و پیشگیری بیماری را تحت عناوین ذیل ذکر نمود.

    1- حذف ناقل : کنه ناقل هیالوما که پس از آلودگی به ویروس مادام العمر آلوده باقی می ماند، تقریباً در اکر نقاط پرورش دام کشور ما وجود دارد لذا کنه زدایی دامها و کاهش جمعیت ناقل به کنترل بیماری می تواند  کمک نماید. البته مسلم است چنین اقداماتی در محیط های دامپروری امروزی با امکانات زیست محیطی مناسب موثر است. در غیر این صورت دامپروری سنتی که از فضای مناسب و استاندارد برخوردار نیستند چندان موثر نخواهد بود.

    2- محافظت از گزش توسط ناقل : کسانیکه در محیطهای روستایی و دامپروری خصوصاً در فصول بهار تا پاییز حضور دارند بایستی اقدامات حفاظتی فردی جهت دور ماندن از گزش کنه را دانسته و رعایت نمایند. این اقدامات عبارتند از :

    • استفاده از مواد دور کننده حشرات بر روی بدن (مثل DEET) و لباس (مانند پرومترین)،
    • پوشیدن نواحی در معرض گزش کنه مانند استفاده از دستکش، پاچه شلوار را داخل جوراب کردن،
    • بستن دکمه سرآستین، بررسی منظم لباس و پوست از نظر وجود کنه و در صورت وجود برداشتن آنها به طریقی که موجب ماندن قسمت دهانی کنه در پوست نشود.
    • از له کردن کنه بر روی پوست بدن به شدت پرهیز شود.

    3- پرهیز از تماس با منبع بیماری : تماس مستقیم پوستی مخاطی با خون و ترشحات آلوده دامی در حین ذبح یا زایمان دام موجب انتقال بیماری می شود. لذا در حین چنین اقداماتی بایستی از دستکش و لوازم محافظتی استفاده نمود.

    • به عموم مردم نیز توصیه می شود از ذبح دام در محیط خارج از  کشتارگاه خودداری نماید .
    • با توجه به اینکه اسیدوزی که پس از چند ساعت از ذبح دام در جسد حیوان پیدا می شود. موجب از بین رفتن ویروس می شود.
    • در کشتارگاههای صنعتی لاشه دام به مدت 24ساعت در فضای ۴˚C نگهداری می شود و سپس به بازار عرضه یا منجمد می گردد.
    • لذا توصیه  بر این است که افراد از مصرف گوشت دامی به طور غیر بهداشتی ذبح و عرضه گردیده است، خودداری نمایند. نهایتاً اقدام احتیاطی دیگر پوشیدن دستگش هنگام تماس با گوشت و خون دامی مشکوک می باشد. با توجه به حساسیت ویروس نسبت به حرارت و از بین رفتن ظرف 15دقیقه در حرارت 85˚C در صورتیکه فرآورده های دامی به خوبی با حرارت پخته شود، خطر انتقال بیماری متصور نخواهد بود.

     4- کنترل آلودگی دامی : مهمترین اصل در کنترل بیماری کریمه کنگو دامی ایجاد قرنطینه های بین مرزی دامی است تا بطور جدی از تردد دام آلوده جلوگیری شود لذا به عموم مردم بایستی توصیه نمود به شدت از خرید و مصرف گوشت دامی که به طریق غیر قانونی و قاچاق وارد کشور می شود، شناسایی دام های آلوده با تست های سرولوژی و معدوم نمودن آنها روش  عمومی و موثری در کنترل آلودگی نبوده است.

    5- بیمار یابی و درمان به موقع : با توجه به اینکه تماس با خون و ترشحات فرد مبتلا نیز موجب انتقال می شود.

    شناسایی به موقع بستری و درمان علاوه بر کاهش میزان مرگ و میر اقدامی اساسی در پیشگیری از  انتشار بیماری نیز محسوب می گردد لذا در شرایط فعلی که بیماری به صورت بومی در اکثر نقاط کشور ما دیده شده است این رسالت بر دوش کلیه همکاران گروه پزشکی است که هنگام مواجه با افراد مبتلا به تب و خونریزی و به ویژه ترمبوسیتوپنی به فکر تب کریمه کنگو نیز بوده و جهت تشخیص و درمان فوری بیماران را راهنمایی فرمایند.

    6- ایزولاسیون بیمار : یکی از جلوه های انتشار بیماری عفونت بیمارستانی (نازوکومیال) است. به لحاظ سهولت سرایت بیماری از فرد مبتلا به مراقبت کنندگان تا کنون همه گیریهای ناگهانی و شدیدی از این طریق در سطح دنیا دیده شده است.

    • لذا بیماران با تشخیص محتمل بیماری که دارای خونریزی فعال می باشند بایستی در اطاق خصوصی ایزوله بستری شوند و ملاقات بیمار تا حد مراقبت های ضروری محدود شود.
    • پرسنل بایستی از لوازم حفاظتی به منظور پیشگیری از تماس پوست و مخاطشان با خون و دیگر مایعات بدن بیمار استفاده نمایند.
    • در برخورد با بیمارانی که مبتلا به سرفه، استفراغ، اسهال یا خونریزی فعال هستند باید برای پیشگیری از وسایل حفاظتی تماس با این بیماران شامل کلاه ،عینک، دو جفت دستکش، روپوش، گان، پیش بند پلاستیکی و چکمه استفاده شود.
    • رعایت اصول احتیاطات همه جانبه در خصوص سوزنهای یکبار مصرف، تیغ و دیگر لوازم برنده بایستی مد نظر قرار گیرد.
    • بهترین روش ضد عفونی لوازم استفاده از حرارت و یا مواد گندزدای کلردار است.
    • توصیه می شود بیمارانی که خونریزی دارند تا کنترل خونریزی جا به جا نشوند.
    • توصیه می شود ظروف نمونه گیری از این بیماران پلاستیکی باشد و روی آن برچسب (خطر سرایت بیماری) نصب گردد.

    7- پیگیری موارد تماس با منبع عفونت: تمام موارد تماس در فضای بسته ظرف سه هفته پس از شروع علائم بیماری بایستی شناسایی شوند همه آنها حداقل دو هفته مراقبت شوند.

    • موارد تب بالاتر از 3. 38˚C فوراً در مرکز درمانی دارای امکانات ایزولاسیون بستری شوند.
    • بنابراین محل اسکان بیمار از دوهفته قبل از بیماری بایستی مشخص شده و دنبال موارد گزارش شده یا تشخیص داده نشده بگردید. نهایتاً اینکه نیازی به تهیه نمونه خون اطرافیان بدون علامت و ارسال به انستیتو پاستور نمی باشد.
    • در هنگامی که پرسنل مراقب بیمار در معرض تماس پوستی یا پوستی مخاطی با خون، مایعات بدن و یا فضولات بیمار قرار می گیرند بایستی فوراً سطح آلوده را با آب و صابون بشویند.
    • سطوح مخاطی مانند ملتحمه نیز با مقادیر فراوان آب یا محلول شستشوی چشم شسته شود. اینگونه افراد باید حداقل به مدت 14 روز تحت نظر بوده و درجه حرارت بدن آنها روزانه کنترل شود و در صورت ظهور علائم بالینی منطبق بر تعریف مشکوک درمان آغاز گردد.
    • در کارکنان بهداشتی درمانی و آزمایشگاهی چنانچه هنگام مراقبت بیمار مبتلا به CCHF سوزن آلوده یا هر وسیله تیز آلوده به پوست آنها نفوذ کرد لازم است به عنوان شیمیوپروفیلاکسی از ریباویرین به مدت پنج روز به مقدار 200 میلی گرم هر 12 ساعت استفاده نمایند.

    8 – واکسیناسیون : گرچه واکسنی مشتق از مغز موش به صورت کشته شده علیه CCHF  تهیه شده است و در مناطق محدودی از اروپای شرقی استفاده شده است.

    فعلاً واکسن موثر و بی خطر برای مصرف همگانی در انسان فراهم نشده است.